آزادی و عدالت اجتماعی
جمعیت سوسیال دموکراسی برای ایران
اختلافات تاریخی اپوزیسیون و دیوار کج اتحاد ملی
(به مناسبت سالروز ۲۸ مرداد ۱۳۳۲)
نویسنده: سروش آزادی
آقای دکتر مصدق، این راهی را که شما می‌روید به جهنم است، ولی ما تا جهنم به دنبال شما خواهیم آمد. خلیل ملکی
تحلیل وقایع تاریخی مسئله‌دار یک فرآیند پیچیده است، که نیازمند روش‌شناسی دقیق و دانش تاریخی است. این فرایند و روش شناسی در دستگاه نظری تحقیق تاریخی با چند گزاره گره می خورد. عواملی چون «تعریف مسئله، جمع آوری منابع، نقد منابع، تحلیل داده‌ها و تدوین نتایج تاریخی» از جمله عوامل بررسی نظام درونی تحقیق تاریخی محسوب می شوند. اما آنچه که در پسا تحقیق لازم به مطالعه و بررسی است نیاز به واکاوی دیگری دارد که در زیر به آن می پردازیم.
تعریف چرایی مبانی اختلافات تاریخی
حافظه تاریخی ما ایرانیان همیشه با یک «مسئله» مشکلات مبهم، بدون ساختار و غیر قابل تشخیص مواجه است. آنچه که از گذشته در تاریخ به مردم ما ارث رسیده، مسئله ای است که تبدیل به بحران و چالش شده است. وقایع پیش آمده در تاریخ ایرانیان، خصوصا وقایع تاریخ معاصر که از صدر مشروطه تاکنون شکل گرفته، چالشی است که هیچ وقت قصد حل و فصل شدن و خاموشی نزاع بین نیروهای اجتماعی را ندارد. این که چه عوامل و فهمی از بررسی های تاریخی و حوزه اجتماعی باعث گشته که مردم ایران نتوانند نزاع های تاریخی را حل نمایند، به عوامل گوناگونی گره می خورد.
من سعی می کنم که در این نوشتار کوتاه به چند ویژگی مهم اشاره کنم که باعث می شود تا ادامه بحران‌های تاریخی در میان ما ایرانیان اجازه وفاق و همگرایی در حوزه عمومی را از دست دهد. خصوصا در رابطه با شرایط عینی و کنونی حاکم بر سپهر سیاسی که رویارویی با حکومت اسلامی تبدیل به یک باور عمومی در میان نیروهای میدانی شده، اما به دلایل که در زیر اشاره می کنم، امکان حصول همگرایی سازمانی نیروهای اجتماعی ضعیف و از میان رفته است. دو عامل برجسته در این رابطه عبارتند از:
– دیالکتیک تاریخ و روش تاریخی. – جهت‌دار بودن وقایع تاریخی
منظور از پژوهش تاریخی «بـازسازی سـیستماتیک و عـینی گذشته است که از طریق گردآوری، ارزیابی، تعیین صحت و سقم و ترکیب حوادث به مـنظور اثـبات وقـایع و تحصیل، نتیجه‌ای قابل دفاع صورت می‌گیرد و غالبا بر فرضیه‌ای معین مبتنی است. (استفن ایزاک و ویلیام.ب.مایکل در کتاب راهنمای جامع تحقیق و ارزیابی). یک روش تحقیق درست بر چند موئلفه مشخص استوار است که شامل:
۱- غالبا بر فرضیه‌ای معین مبتنی است (ایزاک،۱۳۷۴، ص۵۴)
۲- پس پژوهش تاریخی کاربرد روش علمی در مسائل تاریخی است. بنابراین پژوهشی نظام‌مند و دقیق از وقایع گذشته است (اسمیت- ۱۹۸۹، ۳۱۷)
۳- هدف تحقیق تاریخی بازسازی گذشته در زمینهء فرضیه‌ای است که در زمان حـال تـدوین می‌شود (حسین‌زاده،۱۳۸۲).
۴- برخی از فیلسوفان معتقدند که گذشتگی تاریخ باعث شـده که تاریخ اساسا از عـلم و روش عـلمی متفاوت باشد. یعنی مـوضوع مـورد مطالعه می تواند جهت‌دار باشد. زیرا وقـایع مـعمولا به شیوه‌های مختلف و بـه وسـیله افراد متفاوت ثبت شده‌اند. به عنوان مثال، ثبت وقایع و تفسیر آنها ممکن است بـه دسـت یک خبرنگار، مخبر دادگاه و یا یـک عـکاس یا یک فعال سیاسی صورت گـرفته بـاشد. تـعصبات و علایق این افراد یا گرهها مـمکن است موجب حذف برخی از مسائل و یا تفسیر اغراق‌آمیز مسائل دیگر تاریخی شده باشد.(نورد، ۱۹۸۹)
۵- محققان تاریخی معتقدند که یک واقعه خاص را باید در زمان و مکان خـاص مورد بررسی قرار دهـند. (تعریف جغرافیای سیاسی در حوزه سیاسی مبنای تحقیق و تعریف گفتمان در زمان مشخص است)
جهت‌دار بودن وقایع تاریخی
در روش پژوهش تاریخی، شاهد و مدرکی که محقق باید با آن کار کند، نـمونه‌ای جـهت‌دار در مـورد سندی در گذشته است و ماهیت این جهت‌گیری را نیز نمی‌توان معین کرد. به هـمین دلیـل تعمیم از طریق استنتاج آماری یا حتی از طریق عقل سلیم، آکنده از بی‌اطمینانی و عدم قطعیت است. مجموعه بـی‌شماری از اسـناد و مدارک مربوط به رفتار انسان‌های گذشته برجای مانده است، اما روابط روشـن و عـینی بین این اسناد و مدارک و جمعیت‌هایی که ایـن اسـناد بـه آنها تعلق دارد، ناشناخته و یا غیرقابل شناخت بـاقی مـانده‌اند. حتی هنگامی که شاهد یا مدرکی بسیار گویا و عینی است، شاید تعمیم آن بـه رفـتار جمعی خصوصا در رابطه با زندگی آیندگان نامناسب باشد. از طرف دیـگر، شـاید محقق تـاریخی بـه مـطالعه گونه‌ها و دسته‌هایی از وقایع علاقه‌مند باشد کـه مـعدود و قلیل است، به طوری که تعمیم با خطر زیادی همراه باشد. مـحققان تـاریخی وقایع تکرار ناپذیر و خاص را کشف و بـررسی و دنبال می‌کنند. محقق تاریخی همانند دانشمندان علوم اجتماعی با تبیین سـروکار دارد. امـا تبیین رویدادهای تکرارناپذیر و خاص. ایـن تـبیین‌ها مـمکن است شکل‌های ویـژه‌ای هـمانند روایت یا داستان را بـه خـود بگیرد.(نورد، ۱۹۸۹).
* برداشت آزاد از کتاب آمار و روش تحقیق، آموزشی، ۱۲آپریل ۲۰۱۷
همانطور که در بالا آمد چند ویژگی در اصول تحقیق تاریخی اهداف محقق تاریخ را بطور نسبی مورد تاکید یا بازخوانی مفهومی قرار می دهد. به این اعتبار تحقیقات تاریخی همیشه شک برانگیز، جهت دار، غیرقابل تعمیم به آینده، و بازسازی گذشته تاریخی بدون رجوع به آینده است. در این تعریف که من تاکید کردم، هیچ اصل تاریخی نباید به آینده تفسیر گردد. چرا که علوم انسانی- تاریخی از نسبیت برخوردارند و حتی به دلیل گسترش اصول علمی و نسبیتی که در این اصول در فهم از وضعیت ها حاصل می شود، امکان تعمیم آن به دیگر عوامل و وقایع تاریخ در آینده ممکن نیست.
این گزاره تاکید دارد که عوامل نسبی در تحقیقات تاریخی به مورخ و تاریخ نگار پژوهش گرا اجازه بهره برداری از وقایع تاریخ به نفع مطامع و خاستگاههای اجتمای- سیاسی یا فرهنگی – اجتماعی را نمی دهد. اگرچه اکثر مورخین تاریخ برداشت فردی یا گروهی خود را از تاریخ برای آیندگان بازتولید می کنند.
جمع بندی بخش اول
باید اعتراف کرد که اکثر کسانی که به بررسی وقایع تاریخی می پردازند، به نهادهای قدرت و نیروهای اجتماعی وابستگی دارند. به عبارت دیگر در جامعه روشنفکری ایران هیچ نهاد یا نیروی سیاسی مستقلی وجود ندارد که در بررسی های تاریخی یا حتی در بررسی وقایع روزمره اجتماعی از وابستگی به عقاید خاص سیاسی پرهیز کند یا مواضع مستقلی داشته باشد. حاکمیت ایدئولوژی بر اظهارنظرهای علمی بی سابقه نیست و در سطوح مختلف اجتماعی دیده شده که اکثر محققین اجتماعی به گروه بندیهای سیاسی، ایدئولوژیک، فرهنگی و اجتماعی تا نهادهای قدرت وابسته هستند.
در این رابطه می توانیم از تاریخ نگاران معاصری چون «همایون کاتوزیان، یرواند آبراهامیان، محمدعلی موحد، محمدابراهیم فتاحی، فرید مرجایی، خسرو سیف، نام ببریم … و حتی تاریخ نگاران غربی یا شرقی از این اصل مستثنا نیستند و بسیار مشاهده شده که در تاریخ نگاری وقایع ایران بسیار به دولت‌ها یا گروه بندیهای سیاسی- اجتماعی وابستگی داشته اند. مطالعه منابع زیر را پیشنهاد می کنیم.
- بررسی اسناد کودتای ۲۸ مرداد (ترجمه: Clandestine Service History Overthrow of Premier Mossadeq of Iran)
- کتاب امیدها و ناامیدیها (خاطرات سیاسی دکتر کریم سنجابی)- لینک دانلود
- کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در ایران (۱) – پروفسور یرواند آبراهامیان
- کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در ایران (۲) – پروفسور یرواند آبراهامیان
- متن کامل اسناد «سیا» در مورد کودتای ۲۸ مرداد
- ملی‌شدن نفت در ایران و کودتای ۲۸ مرداد – پروفسور یرواند آبراهامیان
- نظری به تاریخ جنبش ملی شدن نفت ایران
- موحد، محمدعلی، خواب آشفته نفت (سه جلد) خواب آشفته نفت.
- گازیوروسکی، مارک، کودتای ۲۸ مرداد، کودتای آمریکایی در تهران
- کارنامه مصدق در تاریخ
- همه مردان شاه – استفن کینزر
- انگلیس و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
- کودتای آمریکایی – انگلیسی ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
- شبکه‌های اطلاعاتی بریتانیا و آمریکا در ایران (۱۳۲۰- ۱۳۳۲) و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
- درباره کودتای ۲۸ مرداد
- لحظه‌به‌لحظه با کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بازسازی لحظه‌به‌لحظه رخدادهای کودتای ۲۸ مرداد
- نسخه کامل اسناد فاش شده کودتای ۲۸ مرداد توسط سیا و اینفوگرافیک‌های مرتبط با آن
- خلاصه سند محرمانه سیا درباره کودتای بیست و هشتم مرداد
- صفحه ویژه بی‌بی‌سی فارسی: شصت سال پس از ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
- عملیات آژاکس؛ ‘هدف این بود که خود مردم مصدق را سرنگون کنند’، بی‌بی‌سی فارسی، ۲۹ اسفند ۱۳۹۳
کودتای محمد مصدق (تاملی بر آنچه می‌توان کودتای محمد مصدق دانست: برخی تحلیلگران ایرانی برای اتفاق‌های ۲۸ مرداد از تعبیر «ضدکودتا» علیه کودتای محمد مصدق استفاده می‌کنند و به نظر می‌رسد این عبارت به واقعیت وفاداری بسیار بیشتری دارد- علیرضا کیانی/ یک شنبه ۲۹ مرداد ۱۴۰۲ برابر با ۲۰ اوت ۲۰۲۳ info@acmiran.net https://acmiran.net )
- وبگاه‌های غیر فارسی
Remarks by Secretary of State Madeleine K. Albright on American-Iranian Relations, Pars Times. سخنرانی آلبرایت
- Secrets of the History: The CIA in Iran, New York Times. (مدارک سازمان سیا – PDF)
- Curtis, Mark, A great venture: overthrowing the government of Iran, Lobster Journal of Parapolitics, Issue 30.
Gasiorowski, Mark J (1993). “COUP D’ETAT OF ۱۳۳۲ Š. /۱۹۵۳”. [[دانشنامه ایرانیکا|Encyclopædia Iranica]] (به انگلیسی). Vol. ۶. New York: Bibliotheca Persica Press. p. ۳۵۴–۳۵۶. Retrieved 2012–10–27. {{
