نگاهی به تحولات خاورمیانه و نقش جمهوری اسلامی ایران در سوریه
سروش آزادی
بعد از اعلام آتشبس لبنان و اسراییل در ۷ آذر ۱۴۰۳، نیروهای تحریرالشام حمله به شهرهای تحت کنترل بشار اسد را آغاز کردند. گروه تحریرالشام که در شمال سوریه قرار دارد توانسته گروه های دیگر همچون «صقور الشام»، «جیش الشمال»، «حزب اسلامی ترکستان»، «اجناد قوقاز»، «کتیبه الرحمان» و «جیش العزه» را وارد ائتلاف با خود کند. تحریرالشام که بنیان های فکری آن را رهبران القاعده در سوریه تشکیل می دهند با آغاز جنگ داخلی در این کشور به «جبهه النصره» تغییر نام داد. محمد الجولانی سرکرده این گروه هماکنون در ادلب حضور دارد.
ناظران سیاسی می گویند تحریر الشام بعد از جنگ اسرائیل و حزب الله لبنان، به این نتیجه رسیدند که حزب الله توان نظامی خود را در لبنان متوجه جنگ در غزه کرده و اسرائیل نیز تا حد زیادی توانسته کادرهای مرکزی این حزب را ترور کند. از این رو آنها قادر به حرکت به سوریه و تقابل با تحریرالشام نخواهند بود.
حکومت جمهوری اسلامی ایران از ابتدای بحران سوریه، حمایت قوی از دولت بشار اسد را در برنامه خود داشته است. این حمایت با سرکوب نیروهای مخالف دولت اسد همراه بود که بعدها در قالب مشاوره نظامی، تأمین تسلیحات و گسیل نیروهای نیابتی شامل «حزبالله لبنان، کتائب حزبالله عراق، و حشدالشعبی (بسیج مردمی عراق)، زینبیون پاکستان و فاطمیون افغان» تقویت شده است. با سرکوب حزب الله لبنان از سوی دولت اسرائیل گرایشات مخالف دولت اسد اقدام به نفوذ در مناطق استراتژیک شمال سوریه کردند که بیشتر این مناطق تحت اختیاراکراد و نیروهای وابسته به جمهوری اسلامی بود.
گسیل نیروهای تازهنفس از عراق به سوریه، که اخیراً گزارش شده، نشاندهنده ادامه تلاش جمهوری اسلامی برای تقویت مواضع خود در منطقه است. این نیروها عمدتاً در مناطقی از جنوب سوریه، شرق حلب و اطراف دیرالزور مستقر هستند. اما چرا جمهوری اسلامی با توجه به بحرانهای متعدد سیاسی، اقتصادی و فرهنگی در داخل کشور و تقابل با کشورهای غربی، اقدام دوباره به گسیل نیروی نظامی به سوریه نمود؟
اهداف استراتژیک ایران:
یکی از اهداف کلیدی ایران ایجاد یک کریدور زمینی است که از ایران به عراق، سوریه و لبنان امتداد داشته باشد «هلال شیعی». این کریدور امکان انتقال نیرو و تسلیحات را فراهم میکند و پیوندی حیاتی میان تهران و حزبالله لبنان است.ایران حضور خود را بخشی از «محور مقاومت» در برابر اسرائیل و آمریکا میداند و از این طریق به دنبال کسب مشروعیت منطقهای است.
با این حال حضور نظامی ایران و نیروهای نیابتی آن بارها هدف حملات هوایی اسرائیل و آمریکا قرار گرفته است. اسرائیل به طور مستمر تأسیسات و کاروانهای مرتبط با ایران را هدف قرار میدهد تا مانع از تثبیت این حضور شود. از طرف دیگر به دلیل رقابتهای منطقه ای ترکیه و عربستان سعودی با نفوذ ایران در سوریه مخالفاند و تلاش دارند از طریق حمایت از گروههای مخالف، این نفوذ را محدود سازند.
همین طور کشوراسرائیل که با حضور نظامی ایران و حزبالله در سوریه مخالف است و آنرا تهدیدی مستقیم برای امنیت خود میداند، انتقال تسلیحات از ایران به حزبالله از طریق سوریه را، خط قرمز می داند و بارها این خطوط انتقالی را مورد حملات هوایی مکرر انجام داده است. اسرائیل با تاکید بر «استراتژی جنگ در سایه» بارها به تأسیسات نظامی و انبارهای تسلیحاتی ایران در سوریه حمله کرده است. که هدفش محدود کردن تواناییهای نظامی محور مقاومت در سوریه، لبنان و غزه بوده است.
هم اینک قدرتهای منطقه شامل ترکیه، عربستان، و ایران در حال تصفیه حسابهای خود در کشور سوریه هستند که از طریق نیروهای نیابتی آنان جنگ تازه فرسایشی از ۷ آذرماه ۱۴۰۳ کلید خورد. هدف اصلی پاکسازی نیروهای نیابتی ایران از سوریه است. که در واقع به معنای تضعیف جدی پروژه “هلال شیعی” محسوب می شود. این رویداد میتواند خطوط ارتباطی ایران با حزبالله لبنان را بطور کلی مختل کند و قدرت مانور ایران در منطقه را کاهش دهد و برای دولت اسرائیل هم امنیت مرزی بوجود آورد. در صورت شکست پروژه هلال شیعی، موقعیت استراتژیک ایران در برابر رقبای منطقهای (به ویژه ترکیه، عربستان و اسرائیل) ضعیف خواهد شد. و نفوذ ایران در لبنان نیز با تضعیف حزبالله در نتیجه اختلال در حمایتهای لجستیکی آسیب خواهد دید. همه این اقدامات در شرایطی در حال وقوع است که دولت ترامپ کمتر از یک ماه دیگر به کاخ سفید وارد می شود.
نقش آمریکا با بازگشت ترامپ به کاخ سفید:
بازگشت ترامپ به کاخ سفید می تواند با تأثیرات عمدهای بر سیاست خارجی ایالات متحده، به ویژه در منطقه خاورمیانه، همراه باشد. پیامدهایی که از هم اکنون مورد توجه تحلیل گران قرار گرفته است به موضوعات زیر گره می خورد:
اعمال سیاست فشار حداکثری بر ایران؛ ترامپ احتمالاً سیاست «فشار حداکثری» را دوباره احیا خواهد کرد. این سیاست شامل تحریمهای گسترده اقتصادی، مالی، و نفتی علیه ایران و نیروهای نیابتی آن است. به ویژه در موضوعات مربوط به برنامه هستهای، موشکی و فعالیتهای منطقهای، ترامپ احتمالاً از ابزار تحریمها برای محدود کردن جمهوری اسلامی استفاده میکند.
تقویت ائتلافهای منطقهای از طریق پیمان ابراهیم: ترامپ احتمالاً تلاش بیشتری برای گسترش «پیمان ابراهیم» انجام خواهد داد. که این پیمان میتواند کشورهای عربی بیشتری را به عادیسازی روابط با اسرائیل تشویق کند و همین مسئله باعث انزوای سیاست ضد اسرائیلی جمهوری اسلامی در منطقه خاورمیانه گردد.
ایجاد محور ضدایرانی: همکاری نزدیکتر میان کشورهای عربی (مانند عربستان، امارات و بحرین)، اسرائیل و حتی ترکیه د رچارچوب پیمان ابراهیم ممکن است برای مهار نفوذ ایران در منطقه و مقابله با نیروهای نیابتی آن در سوریه و لبنان تشدید شود.
سیاست دولت ترامپ در قبال سوریه: ترامپ احتمالاً حمایت بیشتری از نیروهای مخالف بشار اسد یا گروههای محلی مانند نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) خواهد کرد. این سیاست ممکن است شامل فشار بیشتر بر ایران و روسیه برای کاهش حمایت از دولت اسد باشد.
البته حکومت جمهوری اسلامی در شرایط بسیار شکننده ای قرار دارد خصوصا آنکه به لحاظ داخلی در بحران اقتصادی، فرهنگی و سیاسی قرار دارد و مشروعیت خود را از دست داده است و با تحریم های چند لایهی جهانی به خاطر نیروهای نیابتی و هلال شیعی در منطقه و بازی با کارت سایتهای هسته ای، تحت فشار فزاینده است و به شدت در منگنه قرار دارد.
گوناگونی بحران داخلی ایران و تأثیر آن بر نقش منطقهای جمهوری اسلامی:
جمهوری اسلامی ایران با مجموعهای از بحرانهای عمیق اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مواجه است. تحریمهای گسترده بینالمللی، نارضایتی عمومی، و کاهش مشروعیت سیاسی حکومت موجب شده است که توانایی آن برای مدیریت بحرانهای داخلی و پیشبرد پروژههای منطقهای به شدت کاهش یابد. از سوی دیگر، کاهش درآمدهای نفتی، فساد ساختاری و ناتوانی در جذب سرمایهگذاری خارجی، فشار بیشتری بر منابع مالی کشور وارد کرده و مستقیماً بر توان جمهوری اسلامی برای تأمین مالی و تجهیز نیروهای نیابتی آن، از جمله در سوریه، تأثیر منفی گذاشته است.
حضور نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی در سوریه و دیگر نقاط منطقه (مانند لبنان، عراق و یمن) یکی از دلایل اصلی تشدید تحریمها و افزایش فشارهای بینالمللی علیه ایران بوده است. در عین حال، برنامه هستهای ایران و استفاده از آن به عنوان ابزاری برای چانهزنی در سیاست خارجی، جامعه جهانی بهویژه ایالات متحده را به اتخاذ سیاستهای سختگیرانهتر واداشته است.
با افزایش فشارهای اقتصادی و تحریمهای شدیدتر، بهویژه در صورت روی کار آمدن دولت ترامپ و بازگشت سیاستهای فشار حداکثری بر جمهوری اسلامی ممکن است ناچار به کاهش حضور منطقهای خود و تمرکز بر بقای داخلی شود. این تغییرات، محور مقاومت و هلال شیعی را به شدت تضعیف کرده و جمهوری اسلامی را با چالشهای راهبردی جدیدی مواجه خواهد کرد.
در چنین شرایطی، کاهش نفوذ منطقهای ایران میتواند زمینهساز تحولاتی اساسی در سیاست خارجی آن شود، بهویژه اگر حکومت نتواند منابع لازم برای حمایت از نیروهای نیابتی خود را تأمین کند. در نتیجه، جمهوری اسلامی ممکن است مجبور به بازنگری در استراتژی منطقهای خود شود، و این تحولات میتوانند زمینههای تازهای برای تغییر در ساختار قدرت و رویکردهای حکمرانی در داخل کشور فراهم کنند. که البته این مهم رابطه مستقیمی با کنشگری جنبش های سه گانه صنفی، مدنی و سیاسی دارد.