سقوط دیکتاتوری اسد و نیروهای نیابتی درسوریه
و افزایش سرکوب در ایران
سروش آزادی
مقدمه
علی خامنه ای ضمن سخنرانی، با هزاران نفر از هواداران جمهوری اسلامی صبح روز چهارشنبه ۲۱ آذرماه در حسینیه خمینی تهران دیدار کرد. در این سخنرانی که بخشهایی از آن در رسانههای سراسری منتشر نشد، خامنهای به موضوع تحولات سوریه و تغییرات در حکومت اسد پرداخت. وی ضمن اشاره به ناکارآمدی نیروهای دولتی در سوریه، دخالتهای آمریکا، اسرائیل و ترکیه را عامل اصلی بحران سوریه دانست. خامنهای بدون اشاره مستقیم به نابودی استراتژی هلال شیعی و سقوط حکومت بشار اسد، بر ضرورت تقویت مقاومت بهعنوان یک ارزش بنیادین تأکید کرد. او هشدار داد که مخالفان در داخل و خارج کشور به دنبال تضعیف روحیه عمومی هستند و مقابله با آنان را ضروری دانست.
در این سخنرانی خامنهای تأکید کرد که «کسانی که در داخل با اظهارات یا تحلیلهای خود موجب ترس و ناامیدی در جامعه میشوند، مرتکب جرم شدهاند و باید با آنها برخورد شود.» این اظهارات نشانهای از تمرکز بیشتر بر سرکوب داخلی بهدنبال شکستهای منطقهای جمهوری اسلامی دارد. او همچنین بر لزوم حفظ امنیت روانی جامعه برای مدیریت نارضایتیهای عمومی ناشی از کاهش نفوذ منطقهای ایران و نابودی هلال شیعی تأکید کرد. به نظر میرسد هسته سخت قدرت پذیرفته است که سقوط دولت اسد و کاهش نقش نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی در منطقه به افزایش فشارها و اعتراضات داخلی منجر خواهد شد.
در همین راستا، محسنی اژهای، رئیس قوه قضاییه، دو روز پیش از سخنرانی خامنهای در جلسه شورای عالی قوه قضاییه بر ضرورت رصد مستمر فعالیتهای مخالفان تأکید کرده بود. وی هشدار داد که «شیطنتها و عملیات روانی» از طریق فضای مجازی و رسانههای فارسیزبان میتواند به بروز ناامنی روانی در کشور منجر شود. او از دستگاههای امنیتی و قضایی خواست اقدامهای پیشگیرانه برای مهار این تهدیدها را در دستور کار خود قرار دهند. قوه قضاییه نیز در بیانیهای اعلام کرد که با افرادی که در فضای مجازی باعث انتشار ترس و ناامیدی میشوند برخورد خواهد شد.
با توجه به تحولات اخیر، جمهوری اسلامی در واکنش به کاهش نفوذ منطقهای و فشارهای داخلی، سیاستهای امنیتی و سرکوبگرایانه را تشدید کرده است. نابودی استراتژی هلال شیعی و محدود شدن نفوذ ایران در منطقه، ساختار شکنندهای را برای جمهوری اسلامی به وجود آورده که بر تضعیف سیاستهای تهاجمی آن تأثیر گذاشته است. در چنین شرایطی، جنبشهای صنفی، مدنی، و سیاسی در داخل و خارج از کشور با تقویت همگرایی میان مخالفان، میتوانند جبههای وسیعتر و هماهنگتر علیه سیاستهای حاکمیت دینی شکل دهند. این تحولات اگر با تدبیر و انسجام همراه باشند، امکان ایجاد اجماع میان نیروهای اپوزیسیون را فراهم کرده و فضای جدیدی برای تغییرات بنیادی در ساختار سیاسی کشور ایجاد خواهند کرد. در چنین فرایندی نیاز به پارلمان نیروهای مخالف جمهوری اسلام تاکید می شود. نهادی که امکان سازماندهی اجتماعی مرحله گذار، همگرایی بین نیروهای مخالف و ارائه بدیل به دولتهای غربی را برای عبور از نظام اسلامی تسهیل نماید.

سیاستهای اخیر حاکمیت نشاندهنده تلاش برای جلوگیری از بروز اعتراضات گسترده است، اما این فشارها نمیتواند از انسجام میان جنبشهای داخلی و اپوزیسیون کم کند و از تقویت احتمالی آنها در شرایط کنونی بکاهد یا فرصتهایی برای تغییر ساختاری فراهم نکند.
در واقع نیاز نیروهای کنشگر در مقطع کنونی، تمرکز بروی رفع کاستیهایی است که در تعامل سه حوزه صنفی، مدنی و سیاسی دیده می شود. اگر نخبگان سیاسی و میدانی بتوانند از چنین بستری به صورت بهینه در جهت تضعیف حداکثری نظام جمهوری اسلامی بهره گیرند، قطعا تسهیل مرحله کنونی برای شرایط گذار به مرحله فروپاشی سیاسی فراهم خواهد شد. رویکردهایی که چنانچه از تدبیر عاقلانه سیاسی برخوردار باشد، امکان فراهم سازی یک جبهه وسیع در نیروهای اپوزیسیون را می تواند تقویت نماید و امکان اجماع در نیروهای میدانی را فراهم سازد تا هزینه های فروپاشی سیاسی به سمت فرپاشی اجتماعی کمتر گردد.
نیروهای نظام
هزاران نفر از هواداران رژیم اسلامی صبح امروز چهارشنبه ۲۱ آذرماه با حضور در حسینیه امام خمینی تهران در سخنرانی خامنهای رهبر انقلاب اسلامی دیدار کردند. خامنه ای در صحبتهای امروز خود که حتی در رسانه سراسری بطور کامل پخش نشد، نظرات خود را در رابطه با تغییر حکومت اسد در سوریه و از بین رفتن نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی، بهعنوان یک ارزش بنیادین و مکتب اعتقادی توجیه کرده و بر نقش آن در تقویت عزم جمعی و ایستادگی در برابر فشارهای خارجی در سوریه و ایران تأکید کرد. وی ناکارآمدی در مقاومت نیروهای دولتی در سوریه را ناشی از دخالتهای آمریکا و اسرائیل دانسته و تاکید کرد که عامل اصلی بحران سوریه اسرائیل و آمریکا و ترکیه بوده اند. او در سخنرانی امروز خود نامی از نابودی استراتژی شکست خورده هلال شیعی همره با سرنگونی اسد نکرد، اما معتقد بود که نیروها مخالف حکومت اسلامی در خارج و داخل کشور را باید نسبت به این شکست استراتژیک ساکت کرد و عنوان نمود که: «باید باعدهای که کارشان خالی کردن دل مردم و ترساندن آنها است، (مقابله کرد.) برخی در خارج از کشور و با رسانههای فارسیزبان این کار را میکنند که جور دیگری باید با آنها برخورد کرد. اما در داخل کسی نباید این کار را بکند و اگر کسی در تحلیل یا بیان خود بهگونهای سخن بگوید که معنای آن خالی کردن دل مردم باشد، جرم است و باید با آن برخورد شود.
بنابراین با توجه به این سخنان می شود نتیجه گرفت هسته سخت قدرت پذیرفته که در فرایند این تحولات نیروهای ریزشی در ساختار قدرت و جامعه افزایش می یابد و پس از سقوط دولت اسد در سوریه، جمهوری اسلامی باید تمرکز خود را در مقابل اعتراضات آینده ایران قرار دهد. به همین دلیل تصمیم به سرکوب داخلی از به سکوت واداشتن رسانه ها و فیلترینگ فضای مجازی شروع می شود.
برای همین خامنه ای برای پاسخ به نارضایتی عمومی ناشی از باخت نیروهای نیابتی در منطقه و نابودی هلال شیعی و ریزش نیروهای خودی در ساختار قدرت، بر لزوم برخورد با کسانی که موجب ترس و ناامیدی در جامعه میشوند تأکید کرده و این اقدام را توجیهی برای حفظ امنیت روانی جامعه دانسته است.
در راستای چنین اقدامی که خامنه ای در مصاحبه نسبت به نیروهای مخالف هشدار داد، دادستانی کل کشور درباره مسائل داخلی و خارجی، بهویژه وضعیت سوریه و مسائل امنیت روانی در ایران، اقدام به دستورالعمل های قانونی برای سرکوب مخالفین داد، که نشان از رویکردهای امنیتی در فضای مجازی و رسانه ها می باشد:
دادستانی کل کشور و قوه قضائیه طی چند روز اخیر در بیانیههای خود تأکید کردهاند که با افرادی که در فضای مجازی یا رسانهها باعث ترس و ناامیدی میشوند برخورد خواهند کرد. این سیاست نشان می دهد که خطر سوءاستفاده از این اختیارات برای سرکوب منتقدان یا مخالفان سیاسی در حال تشدید و افزایش می باشد.
در این رابطه رئیس قوه قضاییه محسنی اژهای، در جلسه نوزدهم آذر ماه ۱۴۰۳ شورای عالی قوه قضاییه یعنی دو روز پیش از سخنرانی خامنه ای بیان کرده بو که: «ممکن است در این روزها شیطنتها بیشتر شود و بدخواهان در داخل کشور بخواهند با عملیات روانی و پمپاژ دروغ از طُرق مختلف اعم از فضای مجازی و تریبونهای گوناگون، در جامعه ناامنی ایجاد کنند و چه از حیث امنیت روانی و چه غیر از آن، مشکلاتی را بوجود آورند؛ فلذا همه مسئولان ذیربط قضایی بویژه دادستان کل و دادستانهای سراسر کشور باید با همکاری و هماهنگی دستگاههای امنیتی، اطلاعاتی و انتظامی، بصورت مستمر و مداوم موضوعات را رصد کنند و حتیالامکان جهات پیشگیرانه را اتخاذ نمایند و چنانچه بدخواهان درصدد انجام اقداماتی باشند، مقابله متناسب را به عمل آورند.
با توجه به دو گزاره خبری فوق مشخص می شود که با ورود کشور سوریه با گذار از حاکمیت اسد، جمهوری اسلامی تمرکز خود را بروی مقابله با فشارها و اعتراضات داخلی به روی ساختار شکننده استراتژی هلال شیعی که خط مرزی واقعی آن فقط در عراق باقی مانده است، اقدام پیشگیرانه صورت داده است تا کنش مخالفین گذار محور را در فرایند تحولات کنونی مهار سازد.
وضعیت نیروهای گذارمحور با نابودی استراتژی هلال شیعی و تضعیف سیاست تهاجمی جمهوری اسلامی:
به نظر می آید مخالفین جمهوری اسلامی در سه جنبش صنفی، مدنی و سیاسی حرکتهای تهاجمی و مقابله قوی تری را با تضعیف سیاست تخاصمی حاکمیت دینی سازمان داده اند.