آزادی و عدالت اجتماعی
جمعیت سوسیال دموکراسی برای ایران
سوسیال‌دموکراسی در یک نگاه
احد قربانی دهناری
سوسیال‌دموکراسی در پی شکل‌دادن جامعه‌ای است که بر آرمان‌های آزادی، دموکراسی، برابری، عدالت اجتماعی و همبستگی و بر به‌رسمیت‌شناختن ارزش و حقوق برابر همه‌ی انسان‌ها استوار باشد. انسان‌های آزاد و برابر در جامعه‌ای با همبستگی، هدف سوسیال دموکراسی است.
انسان باید آزاد باشد تا به‌عنوان فرد رشد کند و شکوفا شود، اختیار و کنترل زندگی خویش را داشته باشد، زندگی خود را مطابق خواست و آرزوهایش شکل دهد و بر جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کند تأثیر بگذارد. این آزادی باید برای همه باشد، نه امتیازی برای گروهی خاص. ازاین‌رو، برابری پیش‌شرط تحقق آزادی است؛ زیرا انسانی که در فقر، تبعیض، ترس یا محرومیت از حقوق بنیادین زندگی می‌کند، نمی‌تواند از آزادی واقعی برخوردار باشد.
سوسیال‌دموکراسی می‌خواهد موانع اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی را از سر راه رهایی انسان‌ها بردارد. هدف، جامعه‌ای است که در آن روابط فرادستی و فرودستی، شکاف‌های ناعادلانه‌ی طبقاتی، پدرسالاری و مردسالاری، نژادپرستی، تبعیض قومی و مذهبی، همجنس‌گراهراسی و ترنس‌هراسی و دیگر اشکال تبعیض و سرکوب جایی نداشته باشد؛ جامعه‌ای فارغ از پیش‌داوری، تعصب و تبعیض که در آن کرامت انسانی و حقوق برابر شهروندی برای همه تضمین شود.
همبستگی از این درک سرچشمه می‌گیرد که انسان‌ها به یکدیگر وابسته‌اند و سرنوشت هیچ‌کس از سرنوشت جامعه جدا نیست. جامعه‌ای خوب با همکاری و مشارکت همگان و بر پایه‌ی اعتماد، ملاحظه و احترام متقابل ساخته می‌شود. همه باید از حق و امکان برابر برای تأثیرگذاری بر جامعه برخوردار باشند و در برابر جامعه نیز مسئولیت بپذیرند.
دموکراسی بر قوانین بازار تقدم دارد
سوسیال‌دموکراسی می‌خواهد آرمان‌های دموکراسی بر سراسر جامعه و بر روابط میان انسان‌ها حاکم باشد. اراده‌ی مشترک شهروندان ــ که در جریان بحث و گفت‌وگوهای آزاد، علنی و برابر شکل می‌گیرد و از طریق انتخابات آزاد و عادلانه بیان می‌شود ــ باید بر سایر ادعاهای قدرت و منافع خصوصی برتری داشته باشد.
ازاین‌رو، دموکراسی بر قوانین بازار تقدم دارد. بازار وسیله‌ای برای تأمین نیازهای جامعه است، نه جایگزینی برای دموکراسی. شهروندان از طریق نهادهای دموکراتیک تعیین می‌کنند که کدام اصول باید راهنمای توسعه و تحول جامعه باشند و وظایف و مسئولیت‌ها چگونه میان فرد و جامعه، و میان بخش عمومی و بازار، توزیع می‌شوند.
سوسیال‌دموکراسی از اقتصادی حمایت می‌کند که بازیگران گونان در آن نقش بازی می‌کنند، بخش‌های خصوصی، تعاونی، دولتی و ترکیبی از آنان پاسخ‌گوی نیازهای جامعه بوده و در چهارچوب قوانینی که در راستای رشد و عدالت اجتماعی باشد، چرخه‌ی اقتصاد کشور را می‌گردانند. بازار نیز در چارچوب قوانین دموکراتیک، حقوق کار، حفاظت از محیط زیست و منافع عمومی قرار گیرد. حوزه‌هایی مانند آموزش، بهداشت، تأمین اجتماعی و دیگر خدمات اساسی نباید صرفاً تابع توانایی افراد برای خرید آن‌ها باشند.
دموکراسی در محیط کار
هر انسان، به‌عنوان شهروند، نیروی کار و مصرف‌کننده، باید از حق و امکان تأثیرگذاری بر هدف و نحوه‌ی توزیع تولید، سازمان‌دهی زندگی کاری و شرایط کار برخوردار باشد. جنبش اتحادیه‌های کارگری در این تلاش نقشی محوری دارد.
در عین حال، دیگر تشکل‌های آزاد، جنبش‌های اجتماعی و مدنی، انجمن‌های داوطلبانه و غیرانتفاعی، سازمان‌های آموزشی و فرهنگی، جنبش‌های زیست‌محیطی، سازمان‌های حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان و تعاونی‌ها نیز برای گسترش و تعمیق دموکراسی اهمیت دارند.
دموکراسی نباید تنها به روز انتخابات محدود شود. دموکراسی باید در محل کار، مدرسه، دانشگاه، محله، سازمان‌های مدنی و دیگر عرصه‌های زندگی اجتماعی نیز جاری باشد.
عدالت اجتماعی و دولت رفاه
آزادی و برابری بدون تأمین حداقلی از امنیت اقتصادی و اجتماعی پایدار نمی‌ماند. سوسیال‌دموکراسی خواهان جامعه‌ای است که در آن هیچ انسانی به دلیل فقر، بیماری، بیکاری، سالمندی یا ناتوانی از زندگی شایسته محروم شود.
دولت دموکراتیک باید با نظامی عادلانه از مالیات و تأمین اجتماعی، دسترسی برابر به آموزش و بهداشت، بیمه‌های اجتماعی، حمایت از بیکاران، حقوق بازنشستگی و حمایت از اقشار آسیب‌پذیر، فرصت‌های واقعی زندگی شایسته را برای همه فراهم کند. سوسیال‌دموکراسی بر آن است که هیچ کودکی نباید فقرِ پدر و مادر خود را به ارث ببرد. هدف، برابری در همه‌ی امور نیست، بلکه برابری حقوق، فرصت‌ها و امکان مشارکت مؤثر در جامعه است.
آزادی، سکولاریسم و حقوق برابر شهروندی
در کشور ما، تحقق سوسیال‌دموکراسی پیش از هر چیز به استقرار دموکراسی، حاکمیت قانون و حقوق برابر شهروندی نیاز دارد. هیچ فرد، نهاد، طبقه، گروه، ایدئولوژی یا نهاد دینی نباید فراتر از قانون و اراده‌ی دموکراتیک مردم قرار گیرد.
جدایی دین و دولت یکی از الزامات دولت دموکراتیک است. دولت باید نسبت به ادیان و باورهای دینی و غیردینی بی‌طرف باشد و هیچ شهروندی نباید به دلیل دین، مذهب، بی‌دینی، عقیده یا تغییر عقیده از حقوق خود محروم شود. آزادی دین و وجدان، آزادی نقد و بیان و حق انتخاب سبک زندگی باید برای همه تضمین شود.
در ایران دموکراتیک، زنان و مردان، پیروان ادیان و مذاهب مختلف، بی‌دینان، اقوام و گروه‌های زبانی و فرهنگی و همه‌ی شهروندان باید از حقوق برابر و مشارکت برابر سیاسی و اجتماعی برخوردار باشند. هیچ هویت قومی، مذهبی، جنسیتی یا فرهنگی نباید مبنای تبعیض یا امتیاز سیاسی قرار گیرد.
گذار دموکراتیک و آینده‌ی ایران
سوسیال‌دموکراسی در ایران بخشی از مبارزه برای گذار از استبداد به جامعه‌ای دموکراتیک و عادلانه است. چنین گذاری باید بر آزادی‌های بنیادین، انتخابات آزاد، حاکمیت قانون، تفکیک قوا، استقلال قوه‌ی قضائیه، آزادی مطبوعات و رسانه‌ها، آزادی تشکل و تجمع، حق اعتصاب و جامعه‌ی مدنی مستقل استوار باشد.
گذار دموکراتیک نباید صرفاً به تغییر حکومت محدود شود؛ هدف، ایجاد نهادهایی است که از بازتولید استبداد جلوگیری کنند و امکان مشارکت مستمر مردم در تعیین سرنوشت خویش را فراهم آورند.
يکی از مهمترین و اساسی‌ترین ارزش‌های سوسیال دموکراتیک، استقلال نهادهایی است که از امنيت اقتصادی و اجتماعی شهروندان پاسداری می‌کند و تغییر دولت‌ها نباید موجب زیرسوال بردن این استقلال شود. که در اینجا استقلال بانک مرکزی و استقلال قوه‌ی قضاییه مهمترین آنانند.
در جامعه‌ای که از تجربه‌ی طولانی استبداد، سرکوب، تبعیض و خشونت رنج برده است، دادخواهی، حقیقت‌یابی و عدالت انتقالی نیز بخشی از ساختن آینده است. جامعه‌ی دموکراتیک باید هم از قربانیان نقض حقوق بشر حمایت کند و هم سازوکارهای عادلانه‌ای برای رسیدگی به مسئولیت عاملان جنایت و نقض حقوق بشر فراهم آورد؛ بدون آنکه عدالت به انتقام و چرخه‌ی جدید خشونت تبدیل شود.
سوسیال‌دموکراسی در عین حال بر تکثر سیاسی و حق مخالفت تأکید دارد. هیچ جریان سیاسی نباید خود را نماینده‌ی انحصاری مردم بداند. احزاب و گرایش‌های گوناگون باید بتوانند آزادانه سازمان یابند، رقابت کنند، حکومت تشکیل دهند و در صورت از دست دادن اعتماد مردم، از طریق انتخابات مسالمت‌آمیز قدرت را واگذار کنند.
توسعه‌ی پایدار و محیط زیست
بحران آب‌وهوا، کمبود آب، تخریب منابع طبیعی و نابودی محیط زیست به‌روشنی نشان داده است که انسان‌ها بخشی از طبیعت‌اند و نمی‌توانند جدا از آن زندگی کنند. برای بقای جامعه و نسل‌های آینده، توسعه‌ای اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی پایدار ضروری است؛ توسعه‌ای که نیازهای نسل کنونی را برآورده کند، بی‌آنکه توان نسل‌های آینده برای تحقق نیازها، رویاها و آرزوهایشان را به خطر اندازد.
در ایران، مقابله با بحران آب، فرونشست زمین، آلودگی هوا، تخریب جنگل‌ها و منابع طبیعی و پیامدهای تغییرات اقلیمی باید به یکی از اولویت‌های سیاست عمومی تبدیل شود. گذار به انرژی‌های پاک، اصلاح الگوی مصرف آب و انرژی و توسعه‌ی پایدار باید با عدالت اجتماعی همراه باشد تا هزینه‌ی این گذار بر دوش اقشار کم‌درآمد قرار نگیرد.
همبستگی جهانی
نگاه سوسیال‌دموکراسی به دموکراسی مرزهای ملی نمی‌شناسد. هدف، جهانی است که در آن حقوق بشر، صلح، عدالت اجتماعی، دموکراسی و توسعه‌ی پایدار به رسمیت شناخته شود.
دموکراسی مستلزم رهایی از فقر و ترس است، اما همچنین آزادی و فرصت رشد و مشارکت در جامعه را می‌طلبد. ازاین‌رو، آزادی‌های سیاسی باید با حقوق بنیادین اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی درهم‌تنیده باشند.
همبستگی بین‌المللی به معنای دفاع از حقوق بشر، گسترش دموکراسی و حمایت از جنبش‌هایی است که برای آزادی، عدالت و کرامت انسانی مبارزه می‌کنند. برای جنبش دموکراسی‌خواهی ایران نیز همبستگی جهانی، ارتباط با جنبش‌های کارگری، زنان، حقوق بشر، محیط زیست و دیگر جنبش‌های مدنی در سراسر جهان اهمیت دارد.
نهادهای بین‌المللی باید از توان لازم برای ایجاد توازن در برابر قدرت سرمایه‌ی جهانی، صنعت تسلیحات و شرکت‌های فراملی برخوردار باشند و به ابزارهایی برای پیشبرد دموکراسی، عدالت اجتماعی، صلح و توسعه‌ی پایدار تبدیل شوند.
سوسیال‌دموکراسی؛ آزادی، دموکراسی، برابری و همبستگی
سوسیال‌دموکراسی بر چهار ارزش بنیادین استوار است:
آزادی؛ زیرا انسان باید بتواند زندگی خویش و سرنوشت جامعه را آزادانه تعیین کند.
ساختار دموکراتیک سیاسی ضمن ارزش‌گذاری به حق شهروندان و رای آنان، از شکل‌گیری حکومت‌های تمامیت‌‌خواه نیز جلوگیری می‌کند.
برابری؛ زیرا آزادی بدون حقوق برابر، فرصت‌های برابر و برخورداری از امنیت اجتماعی برای همه، آزادیِ واقعی نیست.
همبستگی؛ زیرا هیچ‌کس به‌تنهایی زندگی نمی‌کند و جامعه‌ای آزاد و عادلانه تنها از طریق همکاری و مسئولیت مشترک ساخته می‌شود.
برای ایران، سوسیال‌دموکراسی را می‌توان تلاشی برای پیوندزدن آزادی سیاسی با عدالت اجتماعی، حقوق بشر با برابری شهروندی، دموکراسی با توسعه‌ی پایدار و استقلال فرد با همبستگی اجتماعی دانست.
هدف، ساختن ایرانی است که در آن هیچ‌کس به دلیل عقیده، جنسیت، قومیت، زبان، مذهب، بی‌دینی، گرایش جنسی، موقعیت اجتماعی یا وضعیت اقتصادی از حقوق انسانی و شهروندی خود محروم نباشد؛ قدرت از مردم سرچشمه بگیرد، در برابر مردم پاسخ‌گو باشد و از طریق نهادهای دموکراتیک قابل کنترل و قابل تعویض باشد؛ و ثروت و فرصت‌های جامعه چنان توزیع شود که همه بتوانند آزادانه و با کرامت در ساختن آینده‌ی خود و کشورشان مشارکت کنند.
این است معنای آزادی، برابری و همبستگی در سوسیال‌دموکراسی.
احد قربانی دهناری
۳۰ شهریور ۱۴۰۵ – ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶
